Đột phá giải pháp phòng trừ bệnh héo vàng, nâng tầm ngành chuối Việt Nam

Toàn cảnh diễn đàn "Giải pháp phòng trừ bệnh héo vàng hại chuối", ngày 13/12, tại TP Hồ Chí Minh. Ảnh: Ban tổ chức 

Ngày 13/12, tại TP Hồ Chí Minh, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Báo Nông nghiệp và Môi trường, cùng Viện Nghiên cứu Rau quả đã phối hợp tổ chức diễn đàn "Giải pháp phòng trừ bệnh héo vàng hại chuối". Diễn đàn tập trung tìm kiếm chiến lược tổng thể nhằm bảo vệ và thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành chuối, hướng tới mục tiêu xuất khẩu 1 tỷ USD.

Nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn PGS.TS Lê Quốc Doanhphát biểu khai mạc diễn đàn "Tìm giải pháp phòng trừ bệnh héo vàng hại chuối". Ảnh: Ban tổ chức

Triển vọng xuất khẩu lớn và thách thức bệnh dịch

Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nguyễn Quốc Mạnh, cho biết chuối là một trong 14 cây ăn trái chủ lực của Việt Nam theo Quyết định số 4085 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường). Năm 2024, chuối đạt kim ngạch xuất khẩu 380 triệu USD, đứng thứ 4 trong nhóm trái cây xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Dự kiến năm 2025, diện tích chuối cả nước sẽ đạt trên 163.000 ha với sản lượng khoảng 2,75 triệu tấn.

Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam kiêm Tổng Giám đốc Unifarm Phạm Quốc Liêm, chỉ ra rằng thị trường chuối toàn cầu đang rộng mở, với quy mô đạt 139,51 tỷ USD vào năm 2024 và dự kiến tăng lên 175,51 tỷ USD vào năm 2029. Trong bối cảnh các mặt hàng xuất khẩu chủ lực khác như sầu riêng và thanh long đang gặp khó khăn, chuối được kỳ vọng trở thành trụ cột tăng trưởng mới. Ông Liêm tin rằng với nhu cầu thị trường lớn và tiềm năng trong nước, xuất khẩu chuối hoàn toàn có thể đạt mốc 1 tỷ USD trong thời gian tới và 4 tỷ USD trong tương lai không xa.

Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nguyễn Quốc Mạnh thông tin về thực trạng sản xuất chuối hiện nay tại Việt Nam. Ảnh: Ban tổ chức

Tuy nhiên, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn PGS.TS Lê Quốc Doanh, nhận định rằng mặc dù xuất khẩu rau quả nói chung đã vượt xa mục tiêu ban đầu (vượt mốc 8 tỷ USD so với 5-6,5 tỷ USD dự kiến), ngành chuối vẫn cần được đánh giá lại toàn diện về tiềm năng, hiệu quả kinh tế và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, dịch bệnh. Kim ngạch xuất khẩu hiện tại chưa tương xứng với quy mô sản xuất và tiềm năng, đặc biệt khi so sánh với các quốc gia trong khu vực đã xây dựng được chuỗi giá trị xuất khẩu ổn định và kiểm soát dịch bệnh nghiêm ngặt.

Đưa giống chuối kháng bệnh Panama vào sản xuất là hướng đi then chốt

Khẳng định bệnh héo vàng (Panama) hiện đang là thách thức nghiêm trọng, đe dọa cây chuối – một trong những cây ăn trái chủ lực và mũi nhọn xuất khẩu của Việt Nam, tại diễn đàn, các chuyên gia đã tập trung thảo luận về các giải pháp đa chiều để ứng phó với dịch bệnh và nâng cao giá trị ngành chuối. Trong đó phát triển giống kháng bệnh được xem là giải pháp căn cơ, lâu dài. Theo đó, Việt Nam đã và đang ưu tiên chọn tạo giống chuối có năng suất cao, chất lượng tốt và khả năng kháng bệnh Panama, với những điển hình như giống UNI 126 của Unifarm và Furi 5 của Viện Nghiên cứu Rau quả. Các phương pháp như biến dị soma, lai tạo truyền thống, gây đột biến và chỉnh sửa gen đang được nghiên cứu để tạo ra các giống chuối có khả năng chống chịu bệnh hiệu quả.

Theo TS Trần Ngọc Hùng, Bộ môn Công nghệ Sinh học, Viện Nghiên cứu Rau quả, Việt Nam là trung tâm của nhiều nguồn gen chuối đa dạng, với hai nhóm chủ lực là chuối Tiêu và chuối Tây. Tuy nhiên, bệnh héo vàng (Panama), do nấm Fusarium oxysporum f. sp. cubense (Foc) gây ra, đang là mối đe dọa lớn, gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng cho ngành.

TS Trần Ngọc Hùng, Bộ môn Công nghệ Sinh học, Viện Nghiên cứu Rau quả chia sẻ tại diễn đàn. Ảnh: Ban tổ chức.

Nấm Foc có nhiều chủng, trong đó Chủng 4 (Tropical Race 4 – TR4) là nguy hiểm nhất. TR4 không chỉ gây hại chuối Tiêu – giống chủ lực cho xuất khẩu – mà còn trên tất cả các giống mẫn cảm với Chủng 1 và Chủng 2. Tác nhân này xâm nhập qua rễ, làm tắc nghẽn mạch dẫn, khiến cây bị vàng lá và héo rũ.

Trước nguy cơ lây lan nhanh của TR4, nhiều vùng trồng chuối Tiêu đã bị hủy diệt, buộc nông dân phải chuyển đổi cây trồng. Kết quả điều tra của Cục Bảo vệ thực vật (từ tháng 10/2018 đến tháng 1/2019) tại 12 tỉnh cho thấy, có tới 246/863 điểm xuất hiện TR4, khẳng định mức độ lây lan nghiêm trọng của chủng nấm này tại Việt Nam.

Nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn PGS.TS Lê Quốc Doanh, nhấn mạnh cần đặt việc phòng trừ bệnh Panama vào bức tranh tổng thể của tái cơ cấu ngành chuối. Điều này bao gồm nâng cao năng suất, chất lượng, cải thiện kỹ thuật canh tác, chính sách hỗ trợ, liên kết sản xuất và xây dựng thương hiệu để đáp ứng yêu cầu thị trường xuất khẩu.

Trái chuối được kỳ vọng sẽ mang về hàng tỷ USD cho Việt Nam. Ảnh: Công nhân tại Công ty Unifarm sơ chế chuối trước khi đưa đi xuất khẩu (nguồn: Unifarm).

Diễn đàn cũng chia sẻ kinh nghiệm quý báu từ Philippines và Tập đoàn Dole trong việc kiểm soát chủng TR4. Philippines đã phục hồi hơn 10.000 ha chuối Cavendish bị nhiễm bệnh bằng cách chuyển sang trồng giống Formosana và áp dụng các biện pháp quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (kiểm soát sinh học, tiêu hủy cây bệnh, sử dụng giống nuôi cấy mô sạch bệnh, luân canh). Dole Philippines cũng triển khai chiến lược quản lý tổng hợp với trọng tâm phòng ngừa, loại trừ sớm và biện pháp canh tác bền vững.

Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nguyễn Quốc Mạnh, nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng nền sản xuất bền vững, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường nhập khẩu, đặc biệt là Trung Quốc. Các yêu cầu về vùng trồng đăng ký, nhật ký sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, cơ sở đóng gói đạt chuẩn và hệ thống truy xuất nguồn gốc đang trở thành tiêu chí bắt buộc.

Việt Nam, với lợi thế nguồn gen chuối đa dạng, đang tích cực tham gia các hoạt động hợp tác quốc tế và triển khai dự án hỗ trợ khẩn cấp từ FAO để kiểm soát TR4 ở tầm quốc gia. Các tham luận tại diễn đàn được kỳ vọng là thông tin quan trọng góp phần định hướng để ngành chuối Việt Nam chủ động ứng phó, tận dụng tiềm năng và khẳng định vị thế trên thị trường thế giới.