Thực hiện một bộ sách giáo khoa thống nhất: Vai trò của giáo viên là cốt lõi

Trong bối cảnh đó, làm thế nào để một bộ SGK thống nhất không trở thành khung cứng, mà thực sự là công cụ hỗ trợ đổi mới dạy học – đang là mối băn khoăn của cộng đồng giáo viên.

Vẫn còn nhiều trăn trở

Theo Chương trình giáo dục phổ thông (GDPT) 2006, SGK được coi là pháp lệnh, là chuẩn kiến thức gần như duy nhất; nhưng với Chương trình GDPT 2018, quan điểm này đã thay đổi căn bản: chương trình là pháp lệnh, còn SGK chỉ là học liệu, là công cụ hỗ trợ tổ chức dạy học. Tuy nhiên, từ năm học 2026 - 2027, khi toàn quốc sử dụng một bộ SGK thống nhất, nhiều giáo viên trăn trở đặt câu hỏi: liệu SGK có tiếp tục được nhìn nhận đúng với vai trò là học liệu, hay vô hình trung lại trở thành chuẩn mới và phải thực hiện một cách khuôn mẫu, khô cứng?

Một bộ sách giáo khoa thống nhất chắc chắn trở thành lợi thế, giúp hệ thống vận hành ổn định. Ảnh: Diệp An

Trong các diễn đàn chuyên môn, những băn khoăn được nêu lên khá cụ thể. Giáo viên có còn được quyền chủ động điều chỉnh thứ tự bài học, lựa chọn nội dung phù hợp với đối tượng học sinh? Việc sử dụng bài tập, ngữ liệu từ hai bộ SGK còn lại (Cánh Diều và Chân trời sáng tạo) trong dạy học, kiểm tra, đánh giá có hợp lệ? Liệu mọi hoạt động dạy học có phải bám sách để tránh rủi ro về chuyên môn?

Thực tế cho thấy, suốt 5 năm qua, việc triển khai đồng thời nhiều bộ SGK đã tạo ra một kho học liệu mở - nơi giáo viên có thể đối chiếu, chọn lọc và làm giàu bài giảng. Nhưng khi chỉ còn một bộ SGK chính thức, nguy cơ thiếu nguồn đối chứng, thiếu sự đa dạng học liệu là điều làm nhiều thầy cô lo ngại. Đặc biệt, với giáo viên ở nông thôn, vùng khó khăn – những người ít có điều kiện tiếp cận tài liệu tham khảo và trao đổi chuyên môn thì việc thích nghi càng tạo nên áp lực.

Không ít giáo viên cũng băn khoăn về nguy cơ “đồng phục hóa” cách dạy. Khi chỉ có một bộ sách, nếu công tác quản lý thiên về kiểm tra việc thực hiện đúng nội dung SGK thay vì đánh giá mục tiêu học tập theo chương trình, giáo viên có thể bị đẩy vào thế dạy học rập khuôn, hạn chế sáng tạo. Trong khi đó, tinh thần cốt lõi của Chương trình GDPT 2018 lại nhấn mạnh sự linh hoạt, lấy học sinh làm trung tâm, phát triển năng lực và phẩm chất.

Thực tế cho thấy, sự chênh lệch về cơ sở vật chất giữa các vùng miền cũng đặt ra thách thức đối với việc triển khai hoạt động dạy và học. Nhiều bài học trong bộ Kết nối tri thức với cuộc sống được thiết kế theo hướng tích hợp, tăng cường hoạt động nhóm, trải nghiệm, sử dụng học liệu số. Với những trường thiếu thiết bị, sĩ số lớp đông, việc triển khai đầy đủ tinh thần bài học không hề dễ dàng. Điều này đòi hỏi giáo viên phải có năng lực điều chỉnh sách cho phù hợp với bối cảnh lớp học của mình – một yêu cầu không đơn giản nếu thiếu hỗ trợ chuyên môn.

Bên cạnh đó, việc chuyển sang một bộ SGK thống nhất cũng đồng nghĩa với việc cần một đợt tập huấn quy mô lớn. Với nhiều giáo viên, nhất là những người đã quen dạy bộ sách khác, mùa Hè tới sẽ tiếp tục là thời gian không nghỉ, phải làm quen với ngữ liệu mới, cấu trúc bài học mới, thiết kế lại chuỗi hoạt động dạy – học. Áp lực nghề nghiệp vì thế càng gia tăng.

Yêu cầu chủ động từ giáo viên

Trước những băn khoăn của đội ngũ giáo viên, Bộ GD&ĐT nhiều lần khẳng định rõ quan điểm thống nhất: SGK không đồng nghĩa với dạy học cứng nhắc. Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông (Bộ GD&ĐT) Thái Văn Tài nêu rõ: Chương trình GDPT là pháp lệnh, còn SGK – kể cả khi chỉ dùng một bộ vẫn chỉ là học liệu cơ bản. Giáo viên là người quyết định việc tổ chức dạy học.

Việc lựa chọn bộ Kết nối tri thức với cuộc sống để sử dụng thống nhất được Bộ GD&ĐT thực hiện trên cơ sở đánh giá toàn diện, có ý kiến tư vấn của các hội đồng chuyên môn. Bộ sách này có đầy đủ, đồng bộ các môn học ở cả 3 cấp, đã triển khai ổn định tại nhiều địa phương và có mức độ sẵn sàng cao về cung ứng, chỉnh lý (nếu có). Khi được sử dụng thống nhất, bộ sách sẽ tiếp tục được rà soát, cập nhật theo đúng quy định, bảo đảm tính kế thừa, tránh gây xáo trộn trong dạy và học.

Quan trọng hơn, Bộ GD&ĐT khẳng định sẽ tiếp tục tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng giáo viên theo hướng phát triển năng lực nghề nghiệp, tập trung vào phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá, khai thác học liệu số và sử dụng SGK linh hoạt, hiệu quả. Mục tiêu là giúp giáo viên làm chủ chương trình và học liệu, không dạy học máy móc theo sách.

Song song với nỗ lực từ phía quản lý thì yêu cầu về tinh thần chủ động của giáo viên, cán bộ quản lý và nhà trường được đặt ra rõ ràng. Nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng, việc có một hay nhiều bộ SGK không phải yếu tố quyết định chất lượng giáo dục. Điều cốt lõi nằm ở tư duy sư phạm và năng lực tổ chức dạy học của giáo viên. Nếu coi SGK là khung định hướng, giáo viên hoàn toàn có thể bổ sung, điều chỉnh, lựa chọn ngữ liệu, ví dụ, tình huống phù hợp với học sinh của mình.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc kết hợp SGK truyền thống với SGK số cũng mở ra nhiều cơ hội. SGK số với tính tương tác cao, khả năng cá nhân hóa việc học và đánh giá cùng kho học liệu phong phú, có thể giúp giáo viên vượt ra ngoài giới hạn của một cuốn sách in. Vấn đề là giáo viên cần được hỗ trợ để tiếp cận và khai thác hiệu quả các công cụ này.

Bộ GD&ĐT cũng nhấn mạnh, việc thống nhất SGK không làm thay đổi nguyên tắc kiểm tra, đánh giá hiện hành. Việc đánh giá học sinh vẫn dựa trên yêu cầu cần đạt của Chương trình GDPT, không phụ thuộc vào việc học sinh học theo cuốn sách cụ thể nào. Điều này cho phép giáo viên tiếp tục sử dụng đa dạng nguồn học liệu, bao gồm cả các bộ SGK khác trong quá trình dạy học và ra đề kiểm tra.

Khi sử dụng thống nhất một bộ SGK, vai trò của quản trị chuyên môn trong nhà trường càng trở nên quan trọng. Nếu lãnh đạo nhà trường tạo được môi trường tin cậy, khuyến khích đổi mới, đánh giá giáo viên dựa trên hiệu quả học tập của học sinh thay vì mức độ bám sách, thì một bộ SGK thống nhất chắc chắn trở thành lợi thế, giúp hệ thống vận hành ổn định.

Chủ trương sử dụng thống nhất một bộ SGK trên phạm vi toàn quốc xuất phát từ yêu cầu ổn định, công bằng và nâng cao chất lượng cũng như hiệu quả quản lý giáo dục. Thành công của chủ trương này không nằm ở bản thân cuốn sách, mà ở cách nó được đưa vào lớp học. Nếu SGK tiếp tục được nhìn nhận đúng là công cụ; giáo viên được tập huấn đầy đủ, được trao quyền và được tin tưởng trong thực hành nghề nghiệp; các nhà trường và cơ quan quản lý đồng hành, lắng nghe, kịp thời điều chỉnh – thì một bộ SGK thống nhất sẽ phát huy hiệu quả, trở thành nền tảng để công tác đổi mới giáo dục được thực hiện sâu và thực chất hơn.