Thực trạng trẻ em "bơi" trong dòng chảy giao dịch số
Theo số liệu khảo sát, có đến 99% giới trẻ hiện nay sử dụng mạng xã hội và 95% tiêu dùng các sản phẩm trực tuyến cho mục đích giải trí. Việc mua bán, sử dụng dịch vụ trên các sàn thương mại điện tử đã trở thành một phần tất yếu trong đời sống của người chưa thành niên.
Với 95% giới trẻ tiêu dùng sản phẩm trực tuyến, môi trường số đã trở thành không gian giao dịch chính của người chưa thành niên hiện nay. Ảnh minh hoạ
Dù Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015 đã có các quy định về năng lực hành vi dân sự theo độ tuổi, nhưng thực tiễn áp dụng trong môi trường số vẫn còn nhiều bất cập. Các giao dịch điện tử với đặc tính nhanh chóng, ẩn danh và không tiếp xúc trực tiếp khiến việc xác định độ tuổi và năng lực hành vi tại thời điểm giao kết trở nên cực kỳ khó khăn. Điều này dễ dẫn đến các tranh chấp về hậu quả pháp lý khi trẻ thực hiện những giao dịch vượt quá khả năng của mình.
Pháp luật Việt Nam hiện chia người dưới 18 tuổi thành 3 nhóm năng lực hành vi. Cụ thể, dưới 6 tuổi không có năng lực hành vi dân sự, mọi giao dịch phải qua người đại diện; từ đủ 6 đến dưới 15 tuổi được tự thực hiện các giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày phù hợp với lứa tuổi; từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có năng lực tương đối đầy đủ, trừ các giao dịch liên quan đến bất động sản hoặc tài sản phải đăng ký.
Tuy nhiên, trong môi trường số, ranh giới "phù hợp lứa tuổi" rất mong manh. Thêm vào đó, việc cha mẹ thường xuyên "buông lỏng" quản lý tài khoản, ví điện tử đã tạo cơ hội cho trẻ thực hiện các giao dịch vượt tầm kiểm soát, gây khó khăn cho việc xử lý hậu quả khi xảy ra tranh chấp.
Ranh giới giữa "nhu cầu sinh hoạt hàng ngày" và các giao dịch vượt quá năng lực hành vi của trẻ thường rất mong manh trên các sàn thương mại điện tử. Ảnh minh hoạ
Bài học từ Hoa Kỳ và giải pháp nào cho Việt Nam?
Hoa Kỳ là quốc gia đi đầu với những khung pháp lý chặt chẽ để bảo vệ trẻ em trên mạng. Đáng chú ý nhất là Đạo luật COPPA (1998), yêu cầu các nền tảng phải có sự đồng ý có thể xác minh của cha mẹ trước khi thu thập dữ liệu trẻ em dưới 13 tuổi.
Nhiều bang như Texas hay New York cũng đã ban hành các đạo luật riêng (SCOPE Act, New York Child Data Protection Act) nhằm thắt chặt việc xác minh độ tuổi và tăng cường "trách nhiệm chăm sóc" của các nền tảng đối với người dùng dưới 18 tuổi. Ba bài học lớn từ Hoa Kỳ mà Việt Nam có thể tham khảo là: xây dựng khung pháp lý chuyên sâu về dữ liệu vị thành niên; trao quyền kiểm soát thực chất cho cha mẹ; và yêu cầu các nền tảng phải thiết kế sản phẩm an toàn ngay từ đầu.
Mô hình "trách nhiệm chăm sóc" (Duty of Care) từ các bang của Hoa Kỳ là bài học quý báu cho Việt Nam trong việc xây dựng khung pháp lý chuyên sâu. Ảnh minh hoạ
Để bảo vệ hiệu quả quyền lợi của người chưa thành niên trong môi trường số, các chuyên gia đề xuất một lộ trình đồng bồ, gồm:
Hoàn thiện khung pháp lý: Cần thống nhất các quy định đang nằm rải rác ở Luật Trẻ em, Luật An ninh mạng và Luật Giao dịch điện tử thành một khung pháp lý chuyên sâu.
Định danh và xác thực công nghệ: Thúc đẩy ứng dụng AI, định danh điện tử (eID) và CCCD gắn chip để kiểm soát độ tuổi một cách chính xác khi tham gia giao dịch.
Trách nhiệm của nền tảng: Luật hóa trách nhiệm của các đơn vị cung cấp dịch vụ trong việc xác thực người dùng và thiết lập cơ chế cảnh báo rủi ro.
Vai trò của gia đình: Cụ thể hóa nghĩa vụ quản lý của người đại diện đối với các tài khoản giao dịch, tránh việc để trẻ tự do giao dịch vượt quá năng lực hành vi.
Nâng cao kỹ năng số: Trang bị cho cả trẻ em và phụ huynh kiến thức về an toàn pháp lý và nhận diện rủi ro trên không gian mạng.
Việc kết hợp chặt chẽ giữa các giải pháp pháp lý và công nghệ không chỉ bảo vệ người trẻ mà còn góp phần xây dựng một môi trường kinh tế số an toàn và bền vững tại Việt Nam.
